Immaterieel erfgoed

Immaterieel erfgoed bestaat uit cultuuruitingen die door erfgoedgemeenschappen worden beleefd en hen een gevoel van identiteit en continuïteit geven. Op internationaal niveau maakt UNESCO zich hard voor de bescherming van immaterieel erfgoed. Op nationaal niveau is het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN) hier verantwoordelijk voor. 

UNESCO en KIEN

UNSECO – een internationale organisatie van de Verenigde Naties die zich onder andere inzet voor cultuur – wil het immateriële erfgoed beschermen, onder andere door een vorm te vinden die ook toekomstige generaties aanspreekt. 

De borging van het immaterieel erfgoed ligt bij de beoefenaars zelf. Er is dus geen sturing van bovenaf vanuit een organisatie of een overheid. Doordat Nederland in 2012 het UNESCO-verdrag heeft getekend, is de overheid wel verplicht bij te dragen aan een gunstig klimaat waarin immaterieel erfgoed kan gedijen. Een ander onderdeel van het ondertekende verdrag is dat het Nederlandse immateriële erfgoed wordt geïnventariseerd en online zichtbaar wordt gemaakt. Deze taak ligt bij het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN). Gemeenschappen, groepen en individuen moeten zelf het erfgoed bij het Kenniscentrum aanmelden.

Team Erfgoedzorg

Team Erfgoedzorg van KIEN biedt ondersteuning aan in de vorm van hulp bij het maken van een erfgoedzorgplan en organisaniseert daarvoor de cursus Hoe bescherm ik mijn immaterieel erfgoed. Met een erfgoedzorgplan wordt het immaterieel erfgoed in kaart gebracht (hoe is de traditie in de loop van de tijd veranderd? wie zijn er allemaal bij betrokken? etc.) en worden de knelpunten die worden ervaren in de overdracht van het erfgoed naar volgende generaties genoteerd. Een belangrijk deel van het plan bestaat uit concrete acties om de knelpunten op te lossen. Ook organiseert Team Erfgoedzorg elk jaar een landelijke en twee regionale Immaterieel Erfgoed-dagen, geeft het team voorlichting voor erfgoedinstellingen, gemeenten en provincies en is het een loket voor vragen over erfgoedzorg. 

Een voorbeeld van Brabants immaterieel erfgoed
In 2019 vertelde Marc van der Steen in het programma 'Goud van Brabant' over de Weervisserij bij Bergen op Zoom. Al eeuwenlang vaart men uit om ansjovis te vangen in de Oosterschelde. Bekijk hieronder de aflevering. 

KIEN: Netwerk, Inventaris en Register

Op de website van KIEN is het Nederlands immaterieel erfgoed in drie kringen opgenomen: Netwerk Immaterieel Erfgoed, Inventaris Immaterieel Erfgoed en Register van Inspirerende Voorbeelden van Borging.

In het Netwerk Immaterieel Erfgoed worden cultuuruitingen getoond die erfgoedgemeenschappen, groepen of individuen zelf hebben aangemeld. Enkele Brabantse voorbeelden zijn ‘Brabantse orgelbouw en orgelspeelkunst’, ‘Vlasserij’ en ‘Oeteldonks Carnaval’. 

In de Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland is immaterieel erfgoed opgenomen waarvoor de gemeenschap, groep of het individu een erfgoedzorgplan heeft geschreven. Dat plan is getoetst door een onafhankelijke Toetsingscommissie. Maar liefst negentien Brabantse cultuuruitingen van immaterieel erfgoed staan in de inventaris, waaronder 'Stoelenmatten in Zundert', 'Metworstrennen in Boxmeer' en 'Prijsdansen in Nieuw-Vossemeer'. 

UNESCO heeft ook een lijst met immaterieel erfgoed, maar hierop staan cultuuruitingen uit de hele wereld. Landen mogen voor de UNESCO-lijst immaterieel erfgoedgemeenschappen aandragen, met de voorwaarde dat deze reeds op de nationale inventarislijst staan. In 2017 is vanuit Nederland het molenaarsambacht op de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid van UNESCO gezet.

Het Register van Inspirerende Voorbeelden van Borging toont voorbeelden van borging van immaterieel erfgoed die kunnen inspireren en aan de hand van een stappenplan met andere gemeenschappen worden gedeeld.

Op de website van KIEN vindt u informatie over hoe u uw immaterieel erfgoed kunt aanmelden voor het Netwerk, de Inventaris of het Register. 

Gemeenten en Provincies

Gemeenten en provincies hebben op verschillende manieren van doen met immaterieel erfgoed. Denk aan erfgoednota's, toerisme, maar ook controversieel immaterieel erfgoed. Heeft u vragen over de omgang met immaterieel erfgoed door gemeenten of provincies? Dan kunt u contact opnemen met KIEN

Streektaal en Erfgoed Brabant

Streektaal is een voorbeeld van immaterieel erfgoed. Erfgoed Brabant heeft veel aandacht voor het vergroten van de kennis van het Brabants en de versterking van het onderliggende kennisnetwerk. De drie speerpunten van beleid om dit te bereiken zijn: 

  1. Professionaliseren en digitaliseren. 
  2. Kennisnetwerk ontwikkelen en onderzoek doen. 
  3. Verjongen, talent ontwikkelen en podia bieden. 

Klik hier om het beleidsdocument te openen. Wilt u meer weten over hoe Erfgoed Brabant ondersteuning biedt bij de borging van streektaal, klik dan hier

Immaterieel Erfgoed in de wetenschap

Verder lezen over erfgoedgemeenschappen

Fotografie: Marc Bolsius en Kien. Alle rechten voorbehouden.

Josewine Hubers

Vragen?

Bel mij op 073 - 615 62 62
of stuur een e-mail

Josewine Hubers, secretariaat

Jos Swanenberg

Vragen?

Bel mij op 06 - 52 78 94 05
of stuur een e-mail

Jos Swanenberg, projectmedewerker