Persoonsvorming en erfgoededucatie

De drieslag van Biesta 

Met erfgoed als onderdeel van cultuureducatie waren we al langer bekend met de visie van pedagoog Gert Biesta. Zijn visie is door KunstLoc Brabant en Erfgoed Brabant gebruikt als voeding voor Het Fundament, het verhaal dat het ‘waarom’ van goede cultuureducatie in het toenmalige programma De CultuurLoper onderbouwde. In de nieuwe kerndoelen voor het toekomstige Nederlandse onderwijs wordt Biesta opnieuw aangehaald, dit keer vanwege de door hem geïntroduceerde ‘drieslag’, waarin hij stelt dat goed onderwijs drie doelen moet nastreven: 

• Kwalificatie – Het verwerven van kennis, vaardigheden en houdingen die nodig zijn voor een beroep of om goed te functioneren in de samenleving. 
• Socialisatie – Het leren functioneren binnen een gemeenschap, cultuur of beroepsgroep. Dit kan gaan om algemene waarden of specifieke beroepsethiek. 
• Persoonsvorming (subjectificatie) – Het ontwikkelen van een eigen identiteit en kritisch denkvermogen. Leerlingen leren zichzelf beter kennen en ontdekken hoe ze hun eigen perspectief op de wereld vormen. 

Tekst loopt door onder de foto.

Persoonsvorming 

Hoewel de nadruk in onderwijs vaak op kwalificatie en socialisatie ligt, is onderwijs méér dan alleen kennisoverdracht. Het gaat volgens Biesta om het ontwikkelen van autonomie, verantwoordelijkheid en verbinding met de wereld. Persoonsvorming biedt leerlingen de mogelijkheid om hun eigen positie in de wereld te ontdekken, hun autonomie te ontwikkelen en kritische keuzes te maken. Daarmee helpt het leerlingen om deel te nemen in de maatschappij, deze te bevragen en zelfs te veranderen. Bij persoonsvorming is de verbinding tussen zelfstandigheid (gericht op ‘het zelf’) en verantwoordelijkheid (gericht op ‘de wereld’ en op ‘de ander’) belangrijk. Zelfstandigheid zonder de ander in beeld te hebben, verliest snel aan betekenis. Biesta’s pedagogische visie nodigt opvoeders, leerkrachten en docenten dan ook uit om te reflecteren op de bredere pedagogische opdracht van het onderwijs. Hij noemt dat ‘Wereldgericht onderwijs’. 

Waar raken persoonsvorming en erfgoededucatie elkaar? 

‘Wereldgericht onderwijs’ vraagt volgens Biesta om een bewuste houding en het maken van actieve keuzes. Een aantal aspecten die daarbij van belang zijn, raken persoonsvorming en erfgoededucatie. 

• Ga in gesprek over waarden: 

Het gesprek over waarden is essentieel in wereldgericht onderwijs. Het gaat niet alleen om het overdragen van een vastgestelde set van waarden, maar om het gezamenlijk onderzoeken van wat belangrijk is en hoe leerlingen zich hiertoe kunnen verhouden. Bijvoorbeeld vanuit het gesprek over de maatschappelijke betekenis van waarden of de culturele verschillen daarin. Een praktisch voorbeeld daarvan is het lesproject ‘Wat is het je waard?’ dat gebaseerd is op de ‘morele dilemma discussie methode’. 

• Stimuleer kritisch denken en betrokkenheid: 

Kritisch denken met erfgoededucatie wordt veelal toegepast binnen het leergebied mens en maatschappij, waarbij de kennis en didactiek van geschiedenis een context biedt voor het leren over en reflecteren op het verleden, heden en de toekomst. Dit proces stimuleert kritisch denken doordat leerlingen worden aangemoedigd om verschillende perspectieven te onderzoeken, bronnen te analyseren en hun eigen mening te vormen, terwijl ze respectvol in gesprek gaan met anderen. In de lessenreeks ‘Erfgoedwijzer met de klas’ staat kritisch denken over erfgoed centraal en krijgen leerlingen handvatten om dat te oefenen. 

Betrokkenheid wordt met erfgoededucatie vooral gestimuleerd in omgevingsonderwijs, dat als doel heeft leerlingen te betrekken bij hun omgeving door het verleden te verbinden met het heden. Dit kan door het bezoeken van erfgoedlocaties, het gebruiken van zintuigen bij het ervaren van erfgoed, en het leggen van verbanden tussen het verleden en de huidige situatie. Betrokkenheid bij de omgeving wordt vergroot doordat leerlingen zich bewuster worden van hun eigen identiteit en de geschiedenis van hun leefomgeving. 

• Maak verbinding met de wereld. Veel maatschappelijke thema’s raken erfgoed en laten leerlingen nadenken over hun rol als burger in een democratische samenleving. Denk aan vormen van immaterieel erfgoed als Pride of het Sinterklaasfeest, waarbij emancipatie van LGBT+ers of het koloniaal verleden voorop staan. Het zijn kwesties die nauw verbonden zijn met macht en laten leerlingen vanuit het heden nadenken over autoriteit over het verleden. 

Kunst en cultuur laten leerlingen in verbinding staan met de wereld. In het leergebied ontdekken leerlingen middels verbeelding hoe zijzelf en hun wereld er uit zouden kunnen zien. Verbeelding biedt mogelijkheden om vanuit allerlei perspectieven naar jezelf en de wereld te kijken. Daarbij gaat het om maken én meemaken. Bij het maken van kunst ligt de nadruk op bewustwording van de leerling zelf. Bij meemaken, bijvoorbeeld in het lesproject ‘Memes uit Brabant’, kan de leerling met de ogen van een ander zichzelf en de wereld zien. 

Tekst loopt door onder de foto.

Erfgoed is niet neutraal 

Een belangrijk aandachtspunt wanneer je met persoonsvorming en erfgoededucatie aan de slag wil, is het gegeven dat erfgoededucatie nooit neutraal is. In zijn onderzoek laat Biesta zien dat erfgoed, burgerschap en identiteit in het erfgoeddebat op een bepaalde manier worden ingezet. Zo worden ze als vanzelfsprekend met elkaar gelinkt en vaak te rechtlijnig benaderd, terwijl het niet vanzelfsprekend is om verschillende identiteiten (regionaal, nationaal, internationaal) die erfgoed dient te construeren, met elkaar te verbinden. Het is dus de uitdaging om in het onderwijs met erfgoededucatie een thema als identiteit in de breedte te onderzoeken, zodat de leerling zich in het kader van persoonsvorming kan richten op de wereld en de ander.