Op welke wijze draagt erfgoededucatie bij aan burgerschap?

De mens, de culturele omgeving en de samenleving staan bij erfgoededucatie centraal. Met erfgoededucatie onderzoeken leerlingen hun eigen culturele achtergrond en die van anderen en krijgen daarmee handvatten om naar de samenleving te kijken, zich daartoe te verhouden en daar aan bij te dragen. Een concept waarmee leerlingen dit oefenen, is erfgoedwijsheid. Omdat het gaat over vaardigheden is erfgoedwijsheid breed inzetbaar in het curriculum en sluit aan bij mens en maatschappij, kunst & cultuur, maar ook bij burgerschap. Op welke wijze draagt erfgoededucatie bij aan burgerschap en welke hulpmiddelen kun je daar bij inzetten? 

Burgerschap 

Burgerschap gaat over hoe je je als burger manifesteert in sociale, maatschappelijke en politieke contexten, waarbij zeggenschap en medezeggenschap moet worden ingezet. (Eidhof, 2020). Het burgerschapsonderwijs moet deze (mede)zeggenschap aanspreken en bevorderen (Van der Ploeg, 2023). In het burgerschapsonderwijs staan politieke en maatschappelijke vraagstukken in de samenleving centraal, waarbij houding en democratische waarden als ‘vrijheid’, ‘gelijkheid’ of ‘pluriformiteit’ een morele ruggengraat vormen. (Nieuwelink 2023) 

“Uiteindelijk is burgerschap een competentie die bestaat uit kennis en vaardigheden, uit waarden en houding. Het gaat altijd over dilemma’s bij maatschappelijke vraagstukken en hoe we daar tegenaan kijken” 

(Hessel Nieuwelink, lector burgerschapsonderwijs aan de Hogeschool van Amsterdam) 

De school is een belangrijke omgeving voor leerlingen om met burgerschap in aanraking te komen. Het SLO, landelijk expertisecentrum voor het curriculum, ziet de school als “een oefenplaats waar leerlingen ontdekken dat samenleven zich op allerlei niveaus en in allerlei gemeenschappen afspeelt: fysiek en digitaal, lokaal, nationaal en mondiaal.” In die oefenplaats leren leerlingen “hoe zij zich verhouden tot mensen met andere opvattingen dan zij en hoe op een respectvolle wijze kan worden omgegaan met verschillen tussen mensen. Door te reflecteren op wat hen drijft als persoon en wat hun normen en waarden zijn, verkennen leerlingen hoe ze zelf willen en kunnen bijdragen aan de samenleving.” (SLO, 2025)  

Erfgoed als spiegel van de samenleving 

Erfgoededucatie, of erfgoedonderwijs, is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen via erfgoed (zowel materieel als immaterieel) kennis, vaardigheden en een cultureel bewustzijn ontwikkelen. Kennis-, vaardigheids- en houdingsdoelen voor erfgoededucatie zijn door Erfgoed Brabant beschreven in de Wijzer met Erfgoededucatie. Normen en waarden maken daar op allerlei manieren onderdeel van uit. Ze zijn nauw verbonden met erfgoededucatie, omdat erfgoed vaak een spiegel is van de normen en waarden van een samenleving. Denk aan: 

• Reflectie op de samenleving: 

Erfgoededucatie helpt leerlingen te begrijpen hoe normen en waarden door de tijd heen zijn gevormd en veranderd en hoe zij van invloed zijn op de huidige samenleving en haar erfgoed. Empathie en multiperspectiviteit zijn daarbij belangrijke begrippen. 

• Verantwoordelijkheid: 

Door het bestuderen van erfgoed, leren leerlingen over de gevolgen van keuzes die in het verleden zijn gemaakt en de verantwoordelijkheid die we hebben voor het heden en de toekomst.  

• Identiteitsontwikkeling: 

Erfgoededucatie draagt bij aan de ontwikkeling van een persoonlijke en culturele identiteit, doordat leerlingen zich bewust worden van hun wortels en de waarden die hen dierbaar zijn.  

• Burgerschap: 

Kan inzicht geven in welke normen en waarden algemeen aanvaard worden in onze samenleving, hoe ze bijdragen aan erfgoed en het besef dat we samen verantwoordelijk zijn voor de wijze waarop we ons erfgoed in de samenleving vorm geven. 

Erfgoed en de kerndoelen burgerschap 

De wettelijke opdracht voor burgerschapsonderwijs, die sinds 1 augustus 2021 geldt, verduidelijkt de burgerschapsopdracht uit 2006 en vraagt scholen om doelgericht en samenhangend te werken aan een burgerschapscurriculum. In maart 2024 publiceerde SLO de conceptkerndoelen burgerschap: “Basisvaardigheden burgerschap zijn sociale en maatschappelijke vaardigheden die leerlingen helpen om actief deel te kunnen nemen aan de samenleving. Het gaat om het verwerven van kennis en vaardigheden en het toepassen van die kennis en vaardigheden in het leven van alledag”. (SLO, 2025) 

Deze kerndoelen zijn nog niet wettelijk vastgesteld. De huidige kerndoelen uit 2006 voor het primair onderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs zijn daarom nu nog richtinggevend. Voor erfgoed en burgerschap betekent dat het volgende: 

In het leergebied 'Oriëntatie op jezelf en de wereld (OJW)' kunnen de volgende kerndoelen verbonden worden aan erfgoed en burgerschap: 

• OJW 36 De leerlingen leren hoofdzaken van de Nederlandse en Europese staatsinrichting en de rol van de burger. Denk bijvoorbeeld aan de wijze waarop monumenten- en erfgoedbeleid in Nederland en Europa tot stand gekomen zijn en wat dat voor invloed heeft op erfgoed en de rol gemeenschappen. 
• OJW 37 De leerlingen leren zich te gedragen vanuit respect voor algemeen aanvaarde waarden en normen. Denk bijvoorbeeld aan het gesprek over waarden en normen die ten grondslag liggen aan tradities en feesten in Nederland, zoals het Sinterklaasfeest. 
• OJW 38 De leerlingen leren hoofdzaken over geestelijke stromingen die in de Nederlandse multiculturele samenleving een belangrijke rol spelen, en ze leren respectvol om te gaan met seksualiteit en met diversiteit binnen de samenleving, waaronder seksuele diversiteit. Denk bijvoorbeeld aan een erfgoedlesproject als Expeditie Heilige Huisjes dat leerlingen kennis laat maken met de belangrijkste geestelijke stromingen in Nederland en hen laat nadenken over de betekenis van religieus erfgoed voor de samenleving. 

Tekst loopt door onder de foto.

In het leergebied Nederlands: 

• NL 7 De leerlingen leren informatie en meningen te vergelijken en te beoordelen in verschillende teksten. Denk bijvoorbeeld aan het lezen van historische bronnen over het slavernijverleden en de verschillende perspectieven die daarop vanuit het verleden en het heden zijn. 

Enkele kerndoelen hebben een minder expliciete relatie hebben met burgerschap. Ze komen uit het leergebied Oriëntatie op jezelf en de wereld en Kunstzinnige oriëntatie: 

• OJW 47 De leerlingen leren de ruimtelijke inrichting van de eigen omgeving te vergelijken met die in omgevingen elders, in binnen- en buitenland, vanuit de perspectieven landschap, wonen, werken, bestuur, verkeer, recreatie, welvaart, cultuur en levensbeschouwing. In ieder geval wordt daarbij aandacht besteed aan twee lidstaten van de Europese Unie en twee landen die in 2004 lid werden, de Verenigde Staten en een land in Azië, Afrika en Zuid-Amerika. Voor erfgoed en burgerschap gaat het met name over 'het vergelijken van de situatie in Nederland met de perspectieven bestuur, welvaart, cultuur en levensbeschouwing'. 
• OJW 53 De leerlingen leren over de belangrijke historische personen en gebeurtenissen uit de Nederlandse geschiedenis en kunnen die voorbeeldmatig verbinden met de wereldgeschiedenis. In dit kerndoel staat het leren van historische aspecten centraal. Kennis over deze aspecten vormt een basis om met leerlingen erfgoed vanuit historisch perspectief te kunnen onderzoeken en duiden.
• KO 56 De leerlingen verwerven kennis over en krijgen waardering voor aspecten van cultureel erfgoed. In de context van burgerschap kan het ook gaan om materieel en immaterieel erfgoed dat een opstapje biedt tot kritisch denken en empathie, zoals historische objecten en gebruiken waar maatschappelijk debat over bestaat. Denk aan thema’s als slavernijverleden, Sinterklaasfeest, roofkunst tentoonstellen, het adopteren van een monument of de wijze van vieren en herdenken. 

Erfgoedbewustzijn ontwikkelen als hulpmiddel bij burgerschap 

Erfgoed brengt de lesstof dichtbij en betrekt het op de eigen leefomgeving of de eigen familiegeschiedenis van de leerling. Daarbij raakt de leerling verwonderd, stelt vragen of aan zichzelf of de omgeving en ontdekt meerdere perspectieven op erfgoed. Hiermee kun je erfgoedbewustzijn ontwikkelen dat kan bijdragen aan aspecten van burgerschap. Een aantal vragen helpt de leerling om erfgoedbewustzijn te onderzoeken: 

• Wie bepaalt dat iets erfgoed (genoemd) wordt? 
• Hoe wordt iets erfgoed en op basis van wat? 
• Welke belangen en emoties spelen daarbij een rol? 
• Welk verhaal wordt hier verteld, door wie? En welk verhaal niet? 
• Wat betekent dit voor onze samenleving? 
• En wat vind ik er eigenlijk van? 

Erfgoed Brabant ontwikkelde deze vragen samen met de landelijke erfgoedhuizen. Ze zijn de onderlegger voor ‘Erfgoedwijzer met de klas’ en de ‘Gesprekskaarten Erfgoed en Burgerschap’. Met het project Erfgoedwijzer met de klas krijgen leerkrachten én erfgoedinstellingen kennis, handvatten en lesvoorbeelden om leerlingen een erfgoedwijze blik te laten ontwikkelen. Ze leren objectief en door verschillende perspectieven genuanceerder te kijken. Erfgoedwijsheid sluit daarom ook goed aan bij Burgerschap.  

Tekst loopt door onder de foto.

De Gesprekskaarten Erfgoed en Burgerschap bestaan uit een kaartenset met 37 gesprekskaarten die je uitnodigen om een persoonlijk gesprek te voeren over erfgoed en burgerschap. Ze dagen je uit om met een genuanceerde en open blik te kijken en dragen bij aan een 'erfgoedwijze blik' op de wereld. Deze kaarten richten zich niet zozeer op de leerling, maar zijn bedoeld als handvat voor iedereen die met erfgoed werkt: erfgoedprofessionals, vrijwilligers, studenten, docenten en leerkrachten die erfgoedwijzer willen worden en meer inzicht willen krijgen in hoe erfgoed en burgerschap zich tot elkaar verhouden.