Erfgoed kan niet zonder mensen die het betekenisvol maken. Waar in het verleden vaak werd ingezet op erfgoedzorg en het erfgoed zelf, gaat het tegenwoordig om de mensen - de erfgoedgemeenschappen - die het erfgoed dragen. Dat uitgangspunt is vastgelegd in het Verdrag van Faro (Raad van Europa, 2005). Het verdrag stelt de mens en de samenleving centraal en hun relatie met erfgoed. Het verdrag stelt dat erfgoed meer dan nu een functie kan hebben voor de samenleving. Niet alleen het gebouw, het voorwerp of de traditie is belangrijk, maar vooral ook de verschillende betekenissen en het gebruik ervan. “Het Verdrag van Faro nodigt de samenleving uit om actief betrokken te zijn bij erfgoed en eigenaarschap te tonen. Maar actieve betrokkenheid komt niet uit de lucht vallen. Betrokkenheid vraagt allereerst om erfgoedbewustzijn.” (Bron: Uitvoeringsagenda Faro). Educatie kan een rol spelen in het bewuster en vaardiger worden in het begrijpen van erfgoed en de mensen die het maken en betekenis geven. We lichten als voorbeeld de begrippen erfgoedbewustzijn en erfgoedwijsheid toe.
Erfgoedbewustzijn
Erfgoed brengt de lesstof dichtbij en betrekt het op de eigen leefomgeving of de eigen familiegeschiedenis van de leerling. Daarbij raakt de leerling verwonderd, stelt vragen aan zichzelf of de omgeving en ontdekt meerdere perspectieven op erfgoed. Daarbij wordt de leerling aan het denken gezet over welk/hoe erfgoed invloed heeft op hemzelf/haarzelf. Een aantal vragen helpt de leerling om erfgoedbewustzijn te onderzoeken:
- Wie bepaalt dat iets erfgoed (genoemd) wordt?
- Hoe wordt iets erfgoed en op basis van wat?
- Welke belangen en emoties spelen daarbij een rol?
- Welk verhaal wordt hier verteld, door wie? En welk verhaal niet?
- Wat betekent dit voor onze samenleving?
- En wat vind ik er eigenlijk van?
Erfgoed Brabant ontwikkelde deze vragen samen met de landelijke erfgoedhuizen. Ze zijn de onderlegger voor ‘Erfgoedwijzer met de klas’ en de ‘Gesprekskaarten Erfgoed en Burgerschap’. Met behulp van de gesprekskaarten kun je als leerkracht de leerling laten afvragen: ‘Heb ik invloed op erfgoed?’.
Klik hier om meer te lezen over de Gesprekskaarten Erfgoed en Burgerschap.
Erfgoedwijsheid
Betrokkenheid doet een beroep op relatie, competentie en autonomie. Het vraagt om kennis en vaardigheden die je met educatie kunt toepassen, begrijpen en oefenen. In het traditionele onderwijs fungeerde erfgoed veelal als historische bron om leerlingen te laten zien hoe het vroeger was. Tegenwoordig is erfgoedwijsheid een belangrijk uitgangspunt voor erfgoededucatie. Erfgoedwijsheid gaat uit van het vaardig worden in competenties die een leerling nodig heeft om actief, kritisch en bewust met je omgeving en erfgoed bezig te zijn. Denk bijvoorbeeld aan het stellen van vragen aan zichzelf of de omgeving of het onderzoeken van eigen tradities en die van anderen. Wat betekent dat voor de leerling en voor een ander? Welke waarde heeft het erfgoed voor iemand? En hoe kan het dat we in de loop van de tijd anders tegen bepaalde erfgoed kunnen aankijken?
Tekst loopt door onder de foto.
De Prakkezeerkaarten van Erfgoed Brabant worden ingezet als middel om erfgoedbewustzijn de vergroten bij studenten van De Kempel uit Helmond (Foto Rolf Vonk).
De mens en de culturele omgeving staan bij erfgoedwijsheid centraal. Erfgoedwijsheid laat leerlingen hun eigen culturele achtergrond en die van anderen onderzoeken en biedt daarmee handvatten om naar de samenleving te kijken, zich daartoe te verhouden en daar aan bij te dragen. Omdat het gaat over vaardigheden is erfgoedwijsheid is breed inzetbaar in het curriculum en sluit aan bij mens en maatschappij, kunst & cultuur en burgerschap.
De term erfgoedwijsheid is bedacht door prof. Hester Dibbits van de Reinwardt Academie en Imagine IC.
Het ontwikkelen van een erfgoedwijze blik
Erfgoedwijsheid kun je oefenen. Praktische lesvoorbeelden voor primair en voortgezet onderwijs vind je in de leerlijn ‘Erfgoedwijzer met de klas’. Het lesprogramma laat leerlingen werken aan vaardigheden en attitudes als kritisch denken, empathie, gespreksvoering en sociale vermogens. Deze ingrediënten dragen bij aan het bewuster kijken naar erfgoed als onderdeel van de eigen identiteit of de omgeving en bieden handvatten om vanuit het gedachtegoed van het Verdrag van Faro actief betrokken te zijn bij erfgoed en daarin eigenaarschap te tonen.